Erop of eronder voor boutique festivals

Ruim tien jaar geleden schreven we dat een focus op ‘boutique’ organiseren van evenementen weleens het model voor de toekomst zou kunnen zijn. Diverse festivals bewijzen dat deze stelling van toen nog altijd staat, misschien wel meer dan ooit. Wie het festivalspeelveld echter goed bekijkt, ziet ook dat de ‘boutique’-hoek de plek is waar harde klappen vallen. Is het ‘model voor de toekomst’ nog altijd toekomstbestendig?

In Nederland zijn we enigszins voorzichtig met het gebruik van de term ‘boutique’. Ongetwijfeld omdat het bij veel mensen onwillekeurig associaties met kledingwinkeltjes oproept. Wij kennen hier niet zo snel de omschrijving die een Engelstalig woordenboek eraan geeft: ‘any small, exclusive business offering customized service’. Vertaald naar festivals kun je denken aan evenementen die niet met een waslijst aan headliners voor de massa gaan.

Het zijn doorgaans middelgrote evenementen die een duidelijk doel voor ogen hebben. Van muzikale ontdekking tot verbinding, geproduceerd door een ‘dedicated’ team dat voor een bijzondere beleving gaat. Met een creatieve visie die niet met hagel schiet op de volledige markt, maar die focust op een specifieke doelgroep met een programma dat bijna op maat gesneden lijkt. Denk bijvoorbeeld aan Into The Great Wide Open, een prototype van een ‘boutique’ festival, dat zich op Vlieland tegen de stroom in vooral op een relatief kleinschalige en unieke beleving focust.

Al kunnen ‘boutique’ geprogrammeerde festivals alsnog een relatief ‘massale’ schaalgrootte hebben. Een festival als Best Kept Secret is ondanks zo’n 25.000 bezoekers zeker nog wel ‘boutique’ te noemen door de duidelijke doelgroep van alternatieve muziekliefhebbers. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor het specifiek op een afgebakende ‘hardere’ doelgroep mikkend REBiRTH (zie hier de jubileumspecial).

Grote risico’s

Het Rotterdamse Metropolis festival was ook een boutique festival pur sang. Hier kregen bezoekers geen headliners voorgeschoteld. Het scherp gecureerde programma toonde juist de headliners van de toekomst. Van The Smashing Pumpkins, Public Enemy en The Prodigy tot The Killers, Interpol en The Strokes.

“Het festival heeft bewezen dat er een groot en divers publiek is voor een gratis festival met een avontuurlijk programma vol jong (lokaal) talent. Artiesten die nu bekend zijn, stonden ooit op Metropolis voordat iemand van hen had gehoord. Het festival was een springplank voor talent, zowel voor als achter de schermen,” zo reageert Rutger Wolfson, voorzitter van de organiserende Stichting Nemesis, toen bekend werd dat het festival de handdoek in de ring moest gooien. Metropolis kreeg vorig jaar al te horen dat er op het gebied van gemeentelijke subsidies voor de periode 2025-2028 een negatief advies was gegeven. Dit jaar bleek dat het organiseren, ondanks de inzet van de gemeenteraad om Metropolis te behouden en de plek die het festival door Rotterdam Festivals op de evenementenkalender heeft gekregen, finan­cieel niet haalbaar. De risico’s waren te groot.

Wegzakkend fundament

Het is geen op zichzelf staand verhaal. Allerlei festivals die je ‘boutique’ zou kunnen noemen vanwege hun specifieke doelgroep, slaan in 2025 over óf stoppen helemaal. Denk aan sterk lokaal gerichte evenementen als het op een breed publiek mikkende Indian Summer en Westerpop, of juist het bijna als tuinfeest aanvoelende Mañana Mañana, dat zich profileerde als een intiem festival voor fijnproevers en avonturiers. Aan de andere kant van het muzikale spectrum heeft het harde nachtfestival Ground Zero ook het einde aangekondigd en in het noorden slaat Grasnapolsky een editie over om zich te beraden over de toekomst.

“Alles is sinds corona veel duurder geworden. Zo zijn de productieprijzen verdubbeld. We hebben mooie subsidies toegekend gekregen, maar die groeien niet in dezelfde mate mee met de kosten. En we kunnen dit niet doorberekenen aan onze bezoekers. Als we jaar in, jaar uit zo door blijven gaan, tekenen we voor het einde,” vertelt Mariska Berrevoets namens de organisatie van Grasnopolsky.

Het is een geluid dat vaker klinkt. “Sinds corona zijn de operationele kosten met bijna 30 procent gestegen,” zegt Ground Zero-oprichter Ilja Reiman. “Gecombineerd met jarenlange weerstand en obstakels vanuit grotere organisaties, is het steeds moeilijker geworden om onze toewijding aan de hardcoreliefhebber en de undergroundscene in stand te houden.”

Eerder noemde-programmeur René Steijger in EB Live eenzelfde problematiek en legde daarbij ook een onderliggend probleem op tafel. Hij noemde het ‘eeuwig zonde’ als het fundament voor de live-industrie langzaam verdwijnt in Nederland, daarmee onder meer wijzend op de festivalpodia waarop bands en artiesten meters kunnen maken voor zij naar de grotere evenementen doorstoten, of waar zij zich aan een nieuwsgierig publiek kunnen presenteren.

Dalende markt

De cijfers ondersteunen dit beeld. In 2024 verdwenen ruim 100 festivals van de Nederlandse festivalkaart, omdat zij geen nieuwe editie meer hebben gepland of werden afgelast vanwege genoemde kosten-batenanalyses, die niet meer rond te krijgen waren (lees: organiseren bracht een te groot financieel risico met zich mee), of door teruglopende inkomsten (tickets, sponsoring en/of baromzet). Afgelast zijn vooral middelgrote festivals tot 10.000 bezoekers en het betreft in 2024 nog vooral entreeheffende festivals. Voor het eerst sinds de terugkeer van de markt na corona, nam het aantal in 2024 voor het eerst af met 2 procent. Bezoekaantallen van entreeheffende festivals kwamen ten opzichte van een jaar zelfs eerder 5 procent lager uit. Dit waar gratis festivals nog relatief gelijk waren gebleven. Die zien we dit jaar pas vaker afhaken. Inzoomend op de data van Respons Evenementen Monitor is ook te zien dat de daling voor een groot deel zit in genres die onder het ‘boutique’ kopje vallen en op basis van onder meer gemeentelijke evenementenkalenders en andere bronnen lijkt het aantal festivals ook in 2025 onder druk te staan.

Veilige keus

Nederland staat hier overigens niet alleen in. In omliggende landen, Duitsland, België en het Verenigd Koninkrijk, is een soortgelijke trend waarneembaar. Uit de meest recente European Festival Survey van muziekblad IQ Magazine, basis voor hun European Event Report, blijkt dat de middenlaag onder druk staat. “Het is een trend die over de hele linie waarneembaar is dat mensen kiezen voor de festivals met de grootste namen, terwijl de minder grote daaronder lijden,” zo luidt een conclusie in dit European Event Report. “Met hun line-ups vol grote namen, zijn de grote evenementen voor veel bezoekers een ‘safe bet’. In tijden dat hun eigen uitgavenpatroon onder druk staat, willen ticketkopers zeker weten wat ze krijgen voor hun geld.”

Even verderop staat dat de verandering van het uitgavenpatroon van consumenten de markt veel meer competitief heeft gemaakt. “Consumenten geven hun geld of aan de grote of aan de hele kleine evenementen uit. Alles daartussen heeft een probleem.”

Aan het onderzoek hebben 220 Europese festivalorganisatoren meegewerkt. Twee derde van hen maakt zich zorgen over de alsmaar stijgende kosten, veertig procent overweegt om meer commercieel te gaan programmeren om zo een breder publiek te trekken en ruim de helft heeft moeite met het vinden van goede namen voor hun festival, omdat steeds meer artiesten kiezen voor meer lucratieve eigen shows. Dat laatste gebeurt zeker ook in Nederland, waar naast genoemde daling in betaalde festivals juist een groei van concerten met meer dan 3.000 bezoekers plaats heeft gevonden het afgelopen jaar, met de verwachting dat dit blijft groeien.

Nieuwe generaties

Toch is het niet allemaal kommer en kwel en worden er zeker in het ‘boutique’ segment ook duidelijke keuzes gemaakt. Zo gaat bijvoorbeeld Best Kept Secret weer terug naar de bron, zo vertelde festivaldirecteur Maurits Westerik aan EB Live: “Programmatechnisch moet je keuzes gaan maken. Ga je mee in de waan van de dag door bizarre bedragen voor grote namen te betalen? Of kies je er juist voor om te investeren in een muzikaal inhoudelijk programma waarin zich de volgende grote naam zou kunnen bevinden? Als je teruggaat naar de kern van Best Kept Secret is het juist dat inhoudelijke waarmee we onszelf altijd hebben onderscheiden en dat inhoudelijke is ook waarvoor een groot deel van onze doelgroep een ticket koopt.”

Programmatechnisch moet je keuzes gaan maken

Best Kept Secret heeft met het oog op het binnenhalen van nieuwe generaties bezoekers een speciaal jongerentarief geïntroduceerd en zij zijn niet het enige ‘boutique’ festival dat naar manieren kijkt om nieuwe generaties vast te houden. Zo introduceert het Zeeuwse Vestrock dit jaar voor het eerst de extra festivaldag Vestrock NextGen. Oprichter Gino Baart: “Na de coronaperiode heeft het Rijk extra middelen beschikbaar gesteld, omdat duidelijk werd dat jongeren minder deelnamen aan cultuur en sport. Dankzij deze subsidie zijn wij gestart met Vestrock NEXTGen: een derde festivaldag, volledig gericht op jongeren én georganiseerd door jongeren. Inmiddels is er een team samengesteld van bijna 40 jongeren, die wij begeleiden en opleiden tot volwaardige festivalorganisatoren.”

Onderscheidende evenementen

En ondertussen ontstaan er toch ook nog steeds festivals die zich juist door hun boutique aanpak onderscheiden en daarbij ook veel minder leunen op alle zaken die het organiseren van een festival steeds duurder maken. Zoals de op muzikale ontdekkingen gerichte Wildenburg spin-off Wilde Weide, waar curatoren de creatieve vrijheid krijgen om acts waarin zij zelf geloven een podium te bieden. Of het mini-festivalletje Over Yonder in Wageningen dat zich als een klein Crossing Border profileert en waar – ook hier – jongere bezoekers korting op de kaarten krijgen. Dit soort initiatieven lijken voor te sorteren op een ontwikkeling die zich aan de andere kant van de wereld al aan het voltrekken is. In Australië wordt momenteel gesproken over een festivalcrisis. Daar zijn het inmiddels juist de grote evenementen die stuk voor stuk wegvallen door onhoudbare kosten. De oplossing die wordt genoemd? Meer boutique gaan organiseren en programmeren. Als deze trend zich doorzet richting Europa, dan lijkt de cirkel toch weer rond te komen en heeft boutique uiteindelijk de toekomst.