‘De btw-verhoging is een politieke sluipmoordenaar’

Het vorig jaar zomer aangekondigde voornemen van het (demissionair) kabinet om de btw op cultuur te verhogen van 9 procent naar 21 procent, hangt als een zwaard van Damocles boven de markt. Een btw-verhoging betekent volgens velen dat de toch al steeds duurder wordende branche straks niet meer bereikbaar is voor sommige bezoekers. Hoe zijn we hier terecht gekomen, wat zijn de risico’s en hoe gaat men in ons omringende landen met cultuur en (culturele) evenementen om?

“Cultuur confronteert, inspireert en is een manier om tegenstellingen te overbruggen. Van festivalterrein tot concertgebouw, en van museum tot muziekschool. Daarom blijft het kabinet bevorderen dat mensen kunnen genieten van cultuur,” zo stelde Koning Willem-Alexander in september tijdens de jaarlijkse Troonrede.

Toch is de branche juist bang dat een btw-verhoging exact het tegenovergestelde gaat bewerkstelligen. In een werkveld waarbinnen het overgrote deel van de werkzame mensen een zzp’er is, betekent dit dat ontelbare facturen met 12 procent omhoog zullen gaan. Het CPB heeft berekend dat het loslaten van het lage btw-tarief op cultuur een lastenverzwaring van €300 miljoen voor burgers met zich mee gaat brengen en voor bedrijven €100 miljoen. De verzwaring komt op tal van culturele ‘producten’ te liggen, van bioscoopkaarten tot boeken en van kunst tot tentoonstellingen, maar ook evenementen, theatervoorstellingen, festivals en concerten. Voor dit jaar – en daar refereerde de Troonrede aan – is de btw-verhoging voorlopig van de baan. Maar dat geeft voor de lange termijn echter geen zekerheid.

Toegankelijk prijsniveau

De btw-problematiek rondom cultuur was ook in de jaren negentig al een heet hang-ijzer. In 1997 is besloten dat er een verlaagd btw-tarief (destijds nog 6 procent) voor muziek- en toneelvoorstellingen moest worden ingevoerd. Dit was bedoeld als compensatie voor de hogere kosten die de Arbeidstijdenwet met zich meebracht. Optredende artiesten waren verplicht het hoge btw-tarief te factureren. Dat was geen probleem bij commerciële instellingen/evenementen, die de btw konden verrekenen met hun voorbelasting.  Maar ze werden te duur voor opdrachtgevers die vanwege hun culturele of educatieve karakter onder een btw-vrijstelling vielen. Zodoende is in 2002 een verlaagd btw-­tarief (nog steeds 6 procent) ingevoerd voor ‘optredens door uitvoerende kunstenaars’.

Het mes sneed aan twee kanten. Voor ­genoemde partijen en het publiek dat zij ­bedienen, bleven dergelijke artiesten en hun optredens op een toegankelijk prijsniveau en artiesten konden op deze ­manier makkelijker optredens geboekt krijgen en zodoende in hun levensonderhoud voorzien.

‘Aderlating voor Nederlandse beschaving’

In 2008 bleek uit onderzoek in opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap dat het verlaagde btw-tarief heeft bijgedragen aan ‘het bevorderen van cultuur en kennisvermeerdering, alsmede aan de ondersteuning van cultuur en media’. Desalniettemin werd in 2010-2011 in het regeerakkoord van het toenmalige kabinet Rutte-I (een coalitie van VVD en CDA met gedoogsteun van de PVV) besloten om onder meer het btw-tarief voor podiumkunsten terug te brengen naar het standaardtarief van (toen nog) 19 procent.

Festivals raakten in paniek en begonnen hun kaartverkopen al voor de beoogde verhoging, brancheverenigingen als VNPF en VVEM poogden de verhoging bij de rechter tegen te houden. De maatregel werd uitgesteld om de branche tegemoet te komen en kwam uiteindelijk in juli 2012 weer te vervallen met de val van Rutte-I. “Cultureel gezien was het een aderlating voor de Nederlandse beschaving,” was de mening van toenmalig D66-leider Alexander Pechtold over de verhogingen.

Zeven jaar later zijn alle btw-tarieven verhoogd. Het lage tarief ging van 6 naar 9 procent, het hoge van 19 naar 21 procent. Dat leidde niet tot een significante daling of stijging in het aantal verkochte tickets voor evenementen of concerten. En weer vijf jaar later wordt er, afgaande op de verkiezingsprogramma’s en CPB-doorrekeningen van de meeste grote partijen, wederom gekeken naar de afschaffing van het lage tarief voor cultuur in de breedte. Van de partijen die hun programma hebben laten doorrekenen, zijn alleen GroenLinks-PvdA en D66 tegen een verhoging van het btw-tarief.

‘Prikkelend klimaat’

Hoewel er nog een kabinet gevormd moet worden, is de branche onzeker. “Een ­politieke sluipmoordenaar,” noemt Jeroen Bartelse, co-voorzitter van Kunsten ’92, de verhoging van het btw-tarief. “Niet alleen de toegankelijkheid van cultuur staat door deze lastenverzwaring onder druk, maar juist ook de inkomens van tienduizenden werkenden,” zegt Thomas Drissen, directeur van De Creatieve Coalitie. “Iedereen houdt van festivals, iedereen houdt van muziek. En dat moet betaalbaar blijven,” vindt VVEM-voorzitter Boris van der Ham. Hij noemt daarbij – voor gesubsidieerde partijen, maar zeker ook voor de niet gesubsidieerde evenementen, de festival- en concertbranche – een laag btw-tarief noodzakelijk. “Omdat anders het ondernemen echt veel moeilijker wordt. Stabiliteit is goed voor een prikkelend ondernemers­klimaat in de cultuur.”

Het moet betaalbaar blijven

Hogere drempel

Als we kijken naar hoe er in omliggende landen in Europa wordt omgegaan met btw op (podium)kunsten dan zie je dat van de 27 EU-lidstaten slechts vijf (Bulgarije, Estland, Litouwen, Portugal en Slowakije) deze met het volle tarief belasten. Andere landen variëren van een btw-vrij tarief (Denemarken, Letland) naar zo’n vijf tot zeven procent (België, Duitsland, Frankrijk, Zweden) en af en toe en uitschieter naar tien (Italië) of dertien (Oostenrijk).

“Afschaffen van het lage btw-tarief schaadt de concurrentiepositie van Nederlandse ondernemers ten opzichte van hun buitenlandse collega’s. Het btw-percentage in de ons omringende landen […] en in het overgrote deel van Europa is immers een stuk lager dan bij ons,” schreef de Alliantie van Evenementenbouwers in samenwerking met de Club van Elf begin dit jaar in een brandbief naar de diverse ministeries en partijen die aan de (in)formatietafel zitten. In de brief stellen de belangenverenigingen dat zij vrezen dat de Nederlandse maatschappij behoorlijk wordt geraakt. “De gewone Nederlander betaalt de rekening van deze verhoging. Een btw-verhoging zal in vrijwel alle gevallen één-op-éen worden doorberekend aan de consument. Die verhoging komt al op de reeds gestegen toegangsprijzen die het gevolg zijn van inflatie, energieprijzen en de kostenstijgingen op het gebied van personeel en materialen. De financiële speelruimte is, zo vlak na de coronaperiode, te beperkt om deze prijsstijging op te vangen. De drempel om evenementen en overige dagrecreatieve activiteiten te bezoeken wordt daardoor steeds hoger. […] Een btw-verhoging leidt tot minder kaartverkoop; dit leidt vervolgens tot verschraling en banenverlies in de keten, iets dat nadrukkelijk ook de leefbaarheid in regio’s treft.”

Direct gevaar

Van eenzelfde strekking is de brief die Taskforce Culturele en Creatieve Sector, die werkenden, zelfstandigen en organisaties uit de gehele culturele sector, erfgoed en creatieve sector vertegenwoordigt, recent naar demissionair staatssecretaris van Financiën Van Rij (Fiscaliteit en Belastingdienst) heeft gestuurd.

“Afschaffen van het lage btw-tarief ondermijnt het streven van het ­demissionaire Kabinet naar een brede toegankelijkheid en spreiding van cultuur en raakt de bestaanszekerheid van de meer dan 300.000 mensen die in de sector ­werkzaam zijn. […] De culturele en creatieve sector behoort tot een branche met het hoogste aandeel zzp’ers in Nederland. Een verhoging van het btw-tarief zorgt ­ervoor dat zij in één klap 12% duurder worden om in te huren door opdrachtgevers, omdat veel opdrachtgevers in de sector geen recht hebben op btw-aftrek. De meerkosten doorberekenen naar de burger raakt de vraag en is onverantwoord gezien de overheidsdoelstellingen om Fair Pay (eerlijke betaling) te realiseren. Met andere woorden: een verhoging van het btw-tarief brengt (het verbeteren van) de bestaanszekerheid van werkenden in de culturele en creatieve sector direct in ­gevaar.”

Op het moment van schrijven is er nog geen nieuw kabinet, waardoor het ­helaas afwachten blijft welke kant het btw-­balletje op gaat ­rollen. De bovengenoemde brieven zijn ­onderdeel van diverse lobby’s die ­vanuit de podium-, cultuur- en evenementensector zijn opgezet. Wat het effect daarvan gaat zijn en welke politieke beslissingen er genomen gaan worden, moet nog gaan blijken. Wordt dus vervolgd.