“Steeds meer regels rondom live-selfies”

Live-momenten worden massaal vastgelegd en gedeeld via social media. De redenen daarvoor kunnen verschillen, net als de mate waarin het gewenst is dat iedereen alles dat live gebeurt filmt en verspreidt. Esther Hammelburg deed onderzoek naar dit fenomeen en ziet verandering ontstaan: “We zitten in een pushbackfase, mensen zoeken naar balans.”

Tijdens een concert of festival kijken we tegenwoordig niet alleen meer naar wat er op het podium gebeurt, we leggen het ook vast met onze telefoons. Selfies, groepsfoto’s en complete concertregistraties; van begin tot einde zijn bezoekers bezig om hun livebelevingen vast te leggen. Dat is niet alleen maar om op later tijdstip nog eens terug te kijken op een live-ervaring, maar vooral ook om via socials met anderen te delen wat we aan het meemaken zijn. “De livebeleving is hybride geworden. We beleven live niet alleen meer ter plekke, maar ook via de media waarmee we onze ervaringen delen,” vertelt mediawetenschapper Esther Hammelburg. Zij doet onderzoek naar ­media in onze samenleving en is specifiek geïnteresseerd in de toenemende vervlechting van media(technologieën) en fysieke omgevingen, waarbij ze kijkt naar wat dit betekent voor mens en maatschappij. In 2021 promoveerde ze op haar onderzoek ‘Being there live’, over mediagebruik onder bezoekers van live-evenementen. Ze onderzocht wat de kracht is van een livebeleving en hoe die in hedendaagse events met media tot stand komt.

‘Nu hier samen’

In haar proefschrift beschrijft Hammelburg het fenomeen  eventsphere: een hybride omgeving waarin het fysieke en het digitale onlosmakelijk verweven zijn. Bezoekers van concerten en festivals fungeren in die situatie niet alleen als publiek in de zaal of op het terrein, maar ze zijn ook producenten en verspreiders van media-inhoud. Hun posts, foto’s en livestreams maken van een live-event een gedeelde media-ervaring die zich uitstrekt voorbij tijd en plaats. Volgens het onderzoek van Hammelburg komt ‘live’ voor mensen neer op: ‘nu hier samen’. De drie kernaspecten daarin zijn tijd, plaats en ­sociale context. Door de media die we gebruiken is ‘hier’ bijvoorbeeld ook thuis op de bank voor mensen die een live-moment via een livestream volgen. ‘Samen’ is inclusief mensen op social media en zelfs ‘nu’ strekt zich verder uit dan alleen het exacte ­moment waarop iets wordt geregistreerd.

Sterkere verbinding

Volgens Hammelburg is het delen van een livebeleving niet per se nieuw. Dat deden we voorheen ook al met anderen die hetzelfde meemaakten. “Sociale media versterken wel de verbondenheid. Mensen gebruiken Instagram, Snapchat of WhatsApp-groepen om hun ervaring te delen met vrienden of volgers. Waarom we dat doen, kan verschillende redenen hebben. De ene persoon wil anderen laten meegenieten, voor een ander is het een manier om uiting te geven aan de eigen identiteit: kijk waar ik ben, dit past bij wie ik ben. En vooral bij jongeren zie je ook dat het delen van een livemoment uitnodigend kan zijn. Door te laten zien dat er iets gaande is, vragen ze anderen om er ook bij te zijn.”

Worsteling

Iedereen kent inmiddels het beeld van een  artiest of band die een bekend nummer speelt tijdens een concert en het publiek dat massaal naar de telefoon grijpt om dat moment vast te leggen. Het willen delen van onze live-ervaringen leidt ertoe dat sommige mensen bij concerten zelfs meer met hun telefoon bezig zijn dan met het optreden zelf.

Volgens Hammelburg zorgt dat voor een innerlijke strijd. “Tijdens mijn onderzoek bleek dat bezoekers meestal vooral willen genieten van het moment, maar dat niet iedereen de drang om te filmen of posten kan weerstaan. Sommigen zeggen letterlijk dat ze hun telefoon eigenlijk het liefst thuis zouden laten, maar toch ook hun ­ervaringen vast willen leggen. Doordat ze naast het ­ervaren ook willen documenteren, zijn mensen soms maar half in het livemoment aanwezig. Maar door te delen dat ze ergens bij zijn, wordt het livemoment ook weer sterker voor henzelf. Dat spanningsveld kan een individuele worsteling teweegbrengen.”

Etiquette en regels

Ook ergeren we ons weleens aan het registratiegedrag van anderen. Als iedereen overal aan het filmen is, worden we ongevraagd vastgelegd en verschijnen we op sociale mediakanalen zonder dat we daar weet van of controle over hebben.

Hammelburg wijst erop dat het afhangt van de context of we foto- en filmgedrag van anderen accepteren. “Bij concerten, festivals of sportevenementen hoort het inmiddels bij de cultuur dat iedereen met z’n telefoon aan het opnemen is. Maar in het theater is dat bijvoorbeeld heel ­anders. Daar is het not done om vanuit de zaal ­alles te filmen wat er op het ­podium gebeurt. Ook in de technoscene komt het veel voor dat bezoekers wordt gevraagd hun telefoon in een kluisje op te bergen, omdat mensen ongeremd willen feesten zonder de hele tijd gefilmd te worden. Er is sprake van etiquette op dat punt die nog aan het ontstaan is. Dat is ook wel logisch als je kijkt naar de ontwikkelingen van de afgelopen decennia. Telefoons zijn langzaam maar zeker ons leven binnengeslopen. Gaandeweg zijn we ons gaan afvragen wat we daar eigenlijk wel en niet mee willen. We zitten nu in een soort pushbackfase. Na een periode van grenzeloos mediagebruik zoeken mensen naar balans. Daardoor ­komen er nu her en der regels voor telefoongebruik, ook in de entertainment­wereld. Voor sommige mensen kan het lastig zijn om niet meer bij elk evenement te kunnen filmen en selfies te maken, maar dat mocht vroeger vóór de komst van mobieltjes met camera ook niet. Anderen zullen opgelucht reageren.”

Onvervangbaar

Waar we live-ervaringen kunnen en ­mogen delen via sociale media, zullen we dat voorlopig massaal blijven doen, denkt Hammelburg.

“Misschien komen er ook wel nieuwe ­manieren bij om dat te doen, via techno­logieën die nu nog niet bestaan of gangbaar zijn.”

Daar staat tegenover dat de klassieke, fysieke live-ervaring volgens haar onverminderd belangrijk blijft. “Mensen blijven behoefte houden aan fysieke nabijheid, aan samenzijn in een ruimte. Technologie voegt lagen toe, maar is nooit een vervanging voor wat er al was.”