'Er moet wél ruimte zijn voor activisme op het podium'

De Ierse rapgroep Kneecap kwam begin dit jaar in het nieuws doordat zij met naam en toenaam Israël expliciet ‘de agressor’ noemden in de ‘Gaza-genocide’. Dit alles leidde onder andere tot rechtszaken en een verbod van drie jaar om in Hongarije te mogen spelen. De groep ­beroept zich op vrijheid van meningsuiting en blijft actief de oorlog in Gaza benoemen tijdens optredens.

Tijdens Glastonbury 2025 trad het duo Bob Vylan op en de gevolgen van wat daar gebeurde waren voelbaar in Nederland. Tijdens het optreden was op een groot scherm ­achter de band de tekst te zien: ‘Free Palestine: United Nations have called it a genocide. The BBC called it a ‘conflict’’. Saillant detail was dat de BBC verantwoordelijk was voor de liveregistraties van de Glastonbury-optredens.  Dit alles resulteerde onder meer tot Britse Kamervragen, het intrekken van reisvisums naar de Verenigde Staten en een streep door geplande concerten. Zo werd de tour als voorprogramma van Gogol Bordello af­geblazen.

Nog voor dit bekend werd doken er in de nacht van 11 juli twee gemaskerde personen op voor de gevel van Paradiso, waar ook een optreden van Gogol Bordello en Bob Vylan stond gepland. Het duo etaleerde een spandoek waarop te lezen stond: ‘If Bob Vylan plays that night, Amsterdam will stand and fight.’ De Amsterdamse ­venue zag dit als intimidatie en bedreiging en deed aangifte. Een aantal dagen later werd bekend dat de controversiële band door Paradiso, Doornroosje en 013 uitgenodigd waren voor een headline show.

Podium bieden

013 is een van de plekken waar Vylan dit jaar te zien is. Mijndert Rodolf, directeur commercie en communicatie, is blij dat het podium samen met twee andere collega’s dit kon realiseren. “Samen met collega-podia vonden we het belangrijk om een duidelijk signaal af te geven: een artiest mag niet gecanceld worden vanwege uitgesproken woorden over een humanitaire crisis. De uitspraken van Vylan zijn niet onze woorden, maar er moet wél ruimte zijn voor activisme op het ­podium. Juist dat maakt popcultuur relevant. Bovendien delen we de verontwaardiging over wat zich daar op dit moment afspeelt.” Rodolf is ervan overtuigd dat de recente commotie rondom activisme op ­podia laat zien hoe de wereld er voor staat. “Die staat in brand, en dat laat zich voelen op alle fronten, ook op het podium. Artiesten, ­medewerkers en bezoekers reageren daarop, dat vind ik heel logisch.”

Mijndert Rodolf: “Samen met collega-podia vonden we het belangrijk om een duidelijk signaal af te geven”

Veiligheid

De directeur erkent dat in de 013-bubbel en de culturele sector veelal positieve reacties zijn geuit. “Binnen onze eigen bubbel zien we veel steun, maar uiteraard ook vragen als ‘waarom deze artiest wel, en anderen in het verleden niet’? Of soms nog wel scherper. Daar schrik ik niet van, dat is tegenwoordig de breedte van het maatschappelijke debat. Toch is iedere casus anders en maken we steeds een zorgvuldige afweging en toetsen we voortdurend ons morele kompas.” Gezien de dreigende social media post met de foto voor Paradiso is het duidelijk dat veiligheid voor het publiek, personeel en de artiest belangrijk is. Ook 013 speelt daarop in. “De zorgen over veiligheid nemen we uiteraard serieus. Zonder in detail te treden over onze beveiligingsaanpak kunnen we zeggen: we zijn alert, goed voorbereid en werken nauw samen met de juiste partners.”

De zorgen over veiligheid nemen we uiteraard serieus

Van alle tijden

Rodolf erkent het moeilijk te vinden om een antwoord te geven op de vraag hoe de toekomst er uitziet als het gaat om activisme en podia en festivals. “Vandaag is het Bob Vylan, morgen is het weer een andere artiest die zich uitspreekt over gevoelige mondiale kwesties. En telkens zien we dat er meer aandacht uitgaat naar de toon van die boodschap dan naar de crisis zelf. Dat leidt af van waar het echt om zou moeten gaan. Wat dit moment bijzonder maakt, is dat meerdere grote zalen nu gezamenlijk zeggen: wij delen de verontwaardiging, ook als we niet elke uitspraak of formulering overnemen. Het gesprek hierover is van nu, maar de mechanismen zijn van alle tijden.”

Telkens ziem we dat er meer aandacht uitgaat naar de toon van die boodschap dan naar de crisis zelf.

Veilige culturele ruimte

Volgens Berend Schans, directeur van de branchevereniging VNPF, moet een podium niet buigen voor bedreigingen of cancel culture. “Poppodia en festivals zijn plekken waar artistieke expressie, maatschappelijke dialoog en protest samenkomen, ook als dat wrijving oproept. Daarom wijzen we pogingen om met behulp van intimidatie programma’s te beïnvloeden resoluut af. Vrije programmering en een veilige culturele ruimte zijn fundamenteel voor een open, democratische samenleving.” Hoewel de gevolgen van activisme op het podium nog niet specifiek op de agenda van VNPF staan, voert het binnen de sector voortdurend het gesprek over de balans tussen vrije expressie en de grenzen daaraan. “Denk aan kwesties als haat zaaien, discriminatie of intimidatie, die nooit een plek mogen hebben op onze podia. Tegelijk blijven we pal staan voor de vrijheid die cultuur mogelijk maakt. We overwegen als handreiking een afwegingskader te maken dat leden kan helpen bij het maken van dergelijke, ingewikkelde keuzes.”

Berend Schans: Poppodia en festivals zijn plekken waar artistieke expressie, maatschappelijke dialoog en protest samenkomen

Het podium is van de artiest

Bente Bollmann, hoofd festivalmarketing bij MOJO, begrijpt dat het activisme op een podium gevoelig kan zijn. Hij stelt echter dat er tijdens het samenstellen van een programma niet speciaal rekening wordt gehouden met de mogelijkheid van activistische uitingen. “Je weet natuurlijk dat er bands zijn met een duidelijke mening en dat de kans groot is dat zij die uitdragen tijdens optredens. Dat zagen we onlangs ook bij Massive Attack en Saint Levant op Down the Rabbit Hole. Wij zijn van mening dat het podium van de artiest is en hij of zij bepaalt wat daar gedaan wordt. Zolang dat binnen de wettelijke kaders gebeurt mag dat. Een mening zal bij ons nooit een reden zijn om een act wel of niet te boeken. ”

Bente Bollmann: Een mening zal bij ons nooit een reden zijn om een act wel of niet te boeken.

Wie zit hier op te wachten?

Dat vrijheid van meningsuiting zeer belangrijk is staat buiten kijf. De vraag is wel of het publiek zit te wachten op activisme op het podium. EenVandaag stelt dat dit niet het geval zou zijn. Eind juli publiceerde het actualiteitenprogramma een onderzoek onder ruim 5.200 festivalbezoekers. Daar kwam onder andere uit dat zeven op de tien festivalgangers van mening zijn dat politieke statements niet thuishoren op festivals. Zij zouden daar juist zijn om aan de actualiteit te ontsnappen. Daarnaast zijn festivals volgens veel deelnemers een plek die moet verbinden en niet een waar verdeeldheid heerst. Uit het onderzoek blijkt verder dat het grootste deel van deelnemers onder de 35 jaar (55 procent) vindt dat dit soort uitingen niet op festivals thuishoren. Onder deelnemers boven de 35 jaar is dit 75 procent. Een kwart van de ondervraagden is juist van mening dat het wél goed is als er politieke statements worden geuit.

Niet verrassend

De resultaten van het onderzoek zorgde voor flink wat rumoer binnen de branche. Schans kijkt niet op van het gepubliceerde resultaat. “Natuurlijk wil iedereen in de kern liever rust en vrede, zeker op een festival of tijdens een concert. Tegelijkertijd vind ik het ingewikkeld dat in dit soort journalistiek complexe problematiek zo wordt teruggebracht tot één stelling. De methodiek van zo’n peiling is ook belangrijk. Hoe is de vraag gesteld? Welke context is er meegegeven? Zulke details bepalen in hoge mate het antwoord. Dat de industrie en artiesten zeggen dat er ruimte moet zijn voor vrije meningsuiting is niet tegenstrijdig met het feit dat bezoekers dat soms ongemakkelijk vinden. Het laat juist zien dat we ons moeten blijven afvragen wat een festival of concert kan en wil zijn. Kunst en cultuur hebben altijd ook de rol gehad om te confronteren, te bevragen, te spiegelen en ruimte te geven aan meerstemmigheid.”