Dirigent Jaap van Zweden beschuldigd van wangedrag

In meerdere orkesten waar Jaap van Zweden dirigent was, is sprake geweest van grensoverschrijdend gedrag. Dat blijkt uit onderzoek van Pointer (KRO-NCRV), op basis van gesprekken met tientallen musici en andere ingewijden.

De afgelopen maanden spraken de journalisten van Pointer met meer dan 50 musici, directie- en stafleden uit zeven van de orkesten die Jaap van Zweden de afgelopen 25 jaar in binnen- en buitenland dirigeerde. Telkens komen de harde, soms intimiderende omgangsvormen van Van Zweden terug. Individuele musici uit binnen- en buitenland vertellen ten overstaan van collega’s te zijn geschoffeerd en gekleineerd. Voor een aantal van hen heeft het werken met de Nederlander een blijvende impact gehad.

Musici vertellen in de uitzending van Pointer onder meer dat ze zich ziekmelden wanneer Van Zweden hun orkest dirigeert. Anderen grijpen naar bètablokkers of andere kalmeringsmiddelen. “Hij schreeuwt naar je alsof je een kind van vier bent”, vertelt een bron uit het Amerikaanse Dallas in de uitzending. Deze musicus wilde alleen anoniem zijn verhaal vertellen, een voorwaarde die verreweg de meeste mensen die Pointer sprak stelden. “En als hij dat doet, sta je er helemaal alleen voor”, zegt een musicus uit Hong Kong. “Het is niet alleen het orkest, iedereen is bang voor hem. Tot de directie aan toe.”

Hoogleraar Integriteit Rob van Eijbergen en jurist en onderzoeker Marjan Olfers lazen 20 geanonimiseerde getuigenverklaringen en concluderen afzonderlijk van elkaar dat in de door Jaap van Zweden geleide orkesten sprake is geweest van grensoverschrijdend gedrag. Olfers: “Voor de mensen die het hebben beleefd en ondergaan, is hun grens overschreden. Soms met zeer heftige gevolgen voor de personen zelf.” Ze leest in de verslagen een“patroon van angst”. Rob van Eijbergen: “Grensoverschrijdend gedrag, wat dit is, gaat vaak over macht.”

In een reactie geeft Jaap van Zweden aan dat hij de juistheid van de veelal anonieme verklaringen niet heeft kunnen beoordelen. Hij geeft aan geschokt te zijn door het beeld dat ze schetsen. In de reactie laat hij weten: “De realiteit is dat ik als dirigent voortdurend mensen aanspreek op wat er beter kan. Soms gebeurt dat op intense toon en als dat in het bijzijn van 120 anderen gebeurt, is dat niet altijd prettig. Ik weet dat ik veeleisend kan zijn. (…) Dat mag echter nooit een excuus zijn voor een werkomgeving die leidt tot verkramptheid of het gebruik van kalmeringsmiddelen.” Ook zegt hij open te staan voor kritiek: “De verhalen raken me, want een dirigent moet zijn orkest altijd goed aanvoelen. Alleen dat leidt tot een perfecte harmonie. Ik sta natuurlijk open voor kritiek. Als mijn manier van werken beter kan, hoor ik dat graag.”

Jaap van Zweden geldt alom als meest bekende en gevierde dirigent van Nederland. Na een periode als concertmeester van het Concertgebouworkest stond hij de afgelopen 30 jaar bij zo’n 50 orkesten wereldwijd op de bok. In 2011 werd hij in de Verenigde Staten gekroond tot dirigent van het jaar en het Hong Kong Philharmonic Orchestra werd in 2019 onder zijn leiding het beste orkest ter wereld. Twee jaar geleden ontving hij in eigen land de Concertgebouwprijs.