Bob Vylan in Nederland: “Beeldvorming lijkt soms belangrijker dan feiten”

De optredens van het Britse duo Bob Vylan in Nederland hebben de afgelopen tijd veel discussie losgemaakt. Wat begon met een omstreden optreden op Glastonbury groeide uit tot een kwestie die ook Nederlandse podia, politiek en publiek in beweging bracht. Paradiso, 013 en Doornroosje werden het mikpunt van alle commotie en moesten balanceren tussen vrijheid van meningsuiting, maatschappelijke verantwoordelijkheid en veiligheid. Het incident legt een bredere vraag bloot: hoe gaan podia anno 2025 om met artiesten die scherpe of polariserende uitspraken doen, en welke rol speelt publieke opinie daarbij?

Op zaterdagavond 13 september stond Bob Vylan op het podium van Paradiso, als start van een korte tournee langs Amsterdam, Tilburg en Nijmegen. Bijzonder, omdat de Britse groep op dat moment flink onder vuur lag. Tijdens hun ­optreden op Glastonbury 2025 scandeerde de zanger; ‘Alright, but have you heard this one, though? Death, death to the IDF’ en ‘Hell yeah, from the river to the sea, Palestine must be, will be – inshallah – it will be free.’ Wat in eerste instantie werd weggezet als een uiting van vrijheid van meningsuiting, leidde in het Verenigd Koninkrijk tot vragen in het parlement, ingetrokken visums voor de VS en geannuleerde concerten.

Vlam in de pan

In Nederland was er echter wel plek voor de veelbesproken band. De betrokken ­venues waren het niet per se eens met de precieze bewoording, maar wilden vooral geen ­onderdeel zijn van culturele censuur. Na het eerste concert in Paradiso sloeg de vlam echter ook hier in de pan. Volgens ­critici ­bagatelliseerde de band ­tijdens het concert de moord op Charlie Kirk en ­klonken opnieuw leuzen als ‘Dood aan de IDF.’ De gebeurtenissen haalden direct de landelijke media, mede door een persverklaring van het Centraal Joods Overleg (CJO). Vervolgens ontstond een felle online ­discussie met uitgesproken voor- en tegenstanders, politieke reacties en honderden berichten en telefoontjes aan de zalen. Vanuit verschillende hoeken werd zelfs gepleit voor ingrijpen door het Openbaar Ministerie om te onderzoeken of er sprake was van strafbare uitlatingen.

Niet zonder slag of stoot

Het uiteindelijke gevolg was dat 013 de stekker trok uit het geplande optreden (een verklaring hierover is op de website van het podium te lezen). Het geplande Bob Vylan-optreden in Doornroosje Nijmegen ging echter wel door. Overigens gebeurde dit niet zonder slag of stoot, want zes uur voor de aanvang stond het podium nog in de rechtbank. Het Centraal Joods Overleg had namelijk een kort geding aangespannen om het concert te voorkomen. Opvallend was dat deze organisatie niet ‘de verdachten’ voor het gerecht sleepte, maar het podium. De rechter ging niet mee in de redenering van het CJO en oordeelde dat het optreden door mocht gaan. Het optreden verliep aanzienlijk rustiger dan het eerdere concert in Paradiso. Bob Vylan bedankte Doornroosje en de organisatoren met een applaus en sloot zich meermaals aan bij het publiek dat de leus ‘Free Palestine’ inzette. De omstreden uitspraken van eerdere optredens bleven dit keer achterwege.

Gevoelig

Twee weken na het concert ligt het optreden van Bob Vylan en de nasleep daarvan nog altijd gevoelig. Dat blijkt onder meer uit het feit dat zowel vanuit de industrie als vanuit de politiek aanvankelijk weinig bereidheid was om aan dit verhaal mee te werken.

De drie direct betrokken partijen (013, Doornroosje en Paradiso) en de branchevereniging besloten echter wel mee te werken. Zij kregen drie vragen voorgelegd. Zijn podia door het Bob Vylan-incident in de toekomst terughoudender en of voorzich­tiger met het boeken van artiesten of bands? Kijken podia anders naar hun eigen rol en hoe belangrijk zijn tegenwoordig de publieke opinie en publiciteit?

Perfect storm

013-directeur Frens Frijns trapt af door te zeggen dat hij terugkijkt op ‘een intensieve periode’. “Ik werk 33 jaar in deze branche, maar dit heb ik niet eerder meegemaakt. De wereld wordt steeds meer gepolariseerd en ik verwacht dat er in de toekomst vaker complexe zaken als deze op ons pad komen waarover je goed na moet denken. Al was deze situatie wel een uitzonderlijk ‘perfect storm’, met alle schijnwerpers die erop gericht waren. Maar het voorval met Bob Vylan zal geen invloed hebben op de manier waarop wij artiesten en bands gaan programmeren.”

Ik werk 33 jaar in deze branche, maar dit heb ik niet eerder meegemaakt

Volgens Frijns was het vanuit de ethische en maatschappelijke verantwoordelijkheid van 013 noodzakelijk om het optreden van de Britse band te annuleren. “Als je van tevoren weet dat een artiest bepaalde uitspraken gaat doen tijdens een optreden, word je ook als podium gewogen in wat je binnenlaat. Wij voelden de druk op onze schouders. Op het moment dat je weet wat er gebeuren gaat, ben je daar medeverantwoordelijk voor. Bij dit soort zaken zit iedereen in een spagaat; ondanks de beste bedoelingen kun je het nooit goed doen. Dat maakt alles nog ingewikkelder.”

Eerder liet Frijns het woord polarisatie al vallen. De directeur is van mening dat de Bob Vylan-controverse laat zien dat je als podium nog bewuster moet zijn en handelen. “Wij zijn een publieke organisatie die bands en artiesten programmeert met allerlei meningen en overtuigingen. Dat er soms controverse is spreekt vanzelf en dat mag ook. Over de grenzen die je toelaat, moet je als podium actief nadenken en ervoor zorgen dat je eigen ethiek op orde is. Op die manier kun je altijd de voor jou juiste beslissing nemen en jezelf in de spiegel blijven aankijken, ook al waait er een storm van verontwaardiging over je heen.”

Maatschappelijke dialoog

Joris Holter, directeur van Doornroosje, stelt dat de act om artistieke redenen is geboekt. “Dat doen we altijd en zullen we ook altijd blijven doen. Voor Doornroosje heeft livemuziek een bijzondere en onnavolgbare culturele waarde. Het zorgt voor vervoering, verbroedering, het emancipeert, inspireert en bepaalt onze identiteit. Bob Vylan speelde in Doornroosje omdat het een act is die past binnen onze programmering. We kijken beslist niet anders naar onze rol en blijven geloven in het maatschappelijke belang van een vrije popcultuur.

Wij blijven geloven in het maatschappelijke belang van een vrije popcultuur

Ook onze podia zijn een plek voor vrije meningsuiting, artistieke expressie en maatschappelijke dialoog. Wij maken in alle gevallen een zorgvuldige en contextuele afweging bij het boeken van artiesten. We bewaken daarbij de inhoudelijke kwaliteit. Zo bieden we het podium aan een artiesten met niet alleen een divers muzikaal geluid, maar ook een uiteenlopende boodschap. Popmuziek stelt regelmatig maatschappelijke misstanden aan de kaak met als doel verandering teweeg te brengen. Het aandacht schenken aan de ­gebeurtenissen in Gaza, zoals ook Bob Vylan dit doet, past daarbij. Dat de vrijheid van expressie en meningsuiting hierbij een cruciale rol spelen, spreekt voor zich, evenals het bewaken van daarbij behorende grenzen van het toelaatbare. Haat zaaien, oproepen tot geweld, discriminatie of intimidatie horen niet thuis in de vrije ruimte die we koesteren. Soms is die grens helder; regelmatig vraagt het om zorgvuldige afweging. Binnen ons podium voeren we daar voortdurend het gesprek over. Hierbij is het van groot belang dat we ons bij de feiten houden”

Ruimte voor verschillende stemmen

Het antwoord van Geert van Itallie, directeur van Paradiso, is kort maar krachtig. “Als je vraagt of het boeken van bands en onze rol als podium anders is geworden, zeg ik volmondig nee. Veiligheidsissues zijn tegenwoordig helaas wel factoren om rekening mee te houden. Publieke opinie en publiciteit zijn belangrijk, maar wij maken onze eigen afweging op basis van een vastgesteld afwegingskader.”

Ook Berend Schans, directeur van branchevereniging VNPF, benadrukt de rol van de publieke opinie. “Tegenwoordig speelt deze in een aantal gevallen een belachelijk grote rol. Zeker in een tijd waarin iedereen zich snel, luidruchtig en vaak ­ongenuanceerd kan uitspreken. Vaak ook lijkt de beeldvorming belangrijker dan de feiten zelf. Toch moeten podia en festivals zich niet alleen laten leiden door de waan van de dag, maar vooral door zorgvuldige afwegingen. Dat ­betekent: luisteren naar maatschappelijke signalen, oog hebben voor veiligheid, maar ook waken voor culturele censuur. Uiteindelijk gaat het om een open en ­levendige muzieksector waar ­ruimte is voor verschillende stemmen.”

Eigen afweging

Op de vraag of podia door de nasleep van de Bob Vylan situatie anders of terug­houdender gaan boeken, reageert Schans genuanceerd. “Dat verschilt per podium en of festival. Onze sector bestaat uit eenheid in verscheidenheid: er is in zijn algemeenheid geen centrale regie en geen blauwdruk die iedereen volgt. Iedere organisatie maakt zijn eigen afweging, in samenspraak met betrokkenen en binnen de eigen context. Wij hopen dat podia en festivals zich niet laten intimideren en hun rol als ‘programmeur’ serieus blijven nemen. De live popsector kent een lange traditie van tegencultuur en emancipatoire bewegingen, waarin ruimte is voor scherpe en soms ongemakkelijke ­uitingen. Die rol willen we niet kwijtraken. Als VNPF werken we wel aan een handreikend afwegingskader bij het boeken van ‘beladen’ programma’s.”

De brancheorganisatie is ervan overtuigd dat ondanks alle recentelijke rumoer ‘de kern van de rol van podia en festivals niet verandert’ “Dat is het bieden van een platform aan (pop)muziek in al haar diversiteit. Wat zulke gebeurtenissen wél doen, is het belang van die rol opnieuw benadrukken. Het dwingt organisaties na te denken over de balans tussen vrijheid van expressie, maatschappelijke verantwoordelijkheid en veiligheid. Dat gesprek wordt binnen ­podia- en festivalorganisaties voortdurend gevoerd, en dat is gezond. Het leidt niet per se tot meer terughoudendheid, maar juist tot bewustere keuzes.”