Cultuurmonitor 2026: fair pay, AI en financiering domineren ontwikkelingen in sector

De Boekman Stichting heeft de Cultuurmonitor (2025) – editie 2026 gepresenteerd, waarin de belangrijkste ontwikkelingen binnen het culturele veld in kaart zijn gebracht. De nieuwe editie toont een sector die volop in beweging is: maatschappelijk betrokken en creatief, maar ook structureel kwetsbaar.

De monitor bundelt data over onder andere de beroepspraktijk, financiering, infrastructuur, het aanbod en bezoek van de culturele sector en biedt inzicht op landelijk, provinciaal en gemeentelijk niveau.

De Cultuurmonitor omvat negen domeinen: Architectuur, Audiovisueel, Beeldende kunst, Design, Erfgoed, Games, Letteren, Muziek en Theater. Daarnaast bevat het zeven thema’s: Beroepspraktijk, Cultuur en participatie, Cultuur in de regio, Digitale transformatie, Diversiteit, inclusie en gelijkwaardigheid, Duurzaamheid en Geldstromen.

In de ‘Cultuurmonitor – editie 2026’ zijn nieuwe data uit 2025 opgenomen over cultuurparticipatie afkomstig uit de VNPF-rapportage Cultuurparticipatie in Cijfers. Het dashboard biedt meer dan 250 indicatoren op nationaal niveau en ruim 150 op regionaal niveau.

De Boekmanstichting werkt samen met diverse provinciale partners, in het bijzonder Noord-Brabant en Gelderland. De websites en dashboards voor deze beide provinciale monitors zijn integraal verbonden met de landelijke Cultuurmonitor.

Hieronder de zeven meest bepalende ontwikkelingen van het afgelopen jaar volgens de Boekmanstichting:

Groeiende druk op artistieke vrijheid

De verharding van het publieke debat raakt het culturele leven direct. De Raad voor Cultuur signaleert zelfcensuur onder kunstenaars en beveelt wetgeving aan om artistieke vrijheid beter te beschermen.

 Generatieve AI: kansen én existentiële dreiging 

Uit onderzoek van de Boekmanstichting onder ruim 700 makers blijkt dat bijna één op de vijf nu al minder opdrachten en inkomen meldt door generatieve AI; onder vertalers is dat één op de drie. Tegelijkertijd biedt AI creatieve kansen en mogelijkheden om kunst te democratiseren.

Cultuur als probleemoplosser

Er is toenemende aandacht voor de inzet van cultuur bij maatschappelijke uitdagingen. Wel roept instrumentalisering van cultuur vragen op over de balans met artistieke autonomie.

Fair pay: van ambitie naar praktijk

Met de start van de cultuurplanperiode 2025–2028 werd fair pay verplicht voor instellingen in de Basisinfrastructuur (BIS). Toch blijft de weg van beleidsambitie naar dagelijkse praktijk lang. Veel makers werken als zzp’er, veelal tegen lage tarieven. De ambitie is er, en stappen naar fair pay praktijk worden gezet.

Hoge cultuurparticipatie, hardnekkige ongelijkheid 

91 procent van de Nederlanders van 6 jaar en ouder bezocht in 2024 minstens één culturele activiteit; een herstel na de coronajaren. Tegelijk zijn de participatieverschillen naar opleiding, inkomen en migratieachtergrond aanzienlijk en hardnekkig.

Overheidsfinanciering structureel gedaald

Gecorrigeerd voor inflatie ligt de overheidssteun aan cultuur in 2023 1,26 miljard euro lager dan wanneer het uitgavenniveau van 2005 was aangehouden. Gemeenten zijn met 60 procent de grootste overheidsfinancier van cultuur en staan tegelijk zwaar onder druk. Het zogeheten ‘ravijnjaar’ dreigt zich nu in 2028 aan te dienen.

Hervorming van het cultuurbestel

2025 was het eerste jaar van de nieuwe cultuurplanperiode, maar juridische procedures over subsidieverdeling werkten door. Er kwamen concrete voorstellen voor vereenvoudiging van aanvraag- en beoordelingsprocedures voor langjarige zekerheid voor makers en instellingen en minder regeldruk. Naar verwachting publiceert minister Letschert (OCW) in 2027 de Uitgangspuntenbrief voor de volgende BIS-periode.