AI dwingt de muziek­wereld tot nieuwe spelregels

AI heeft de muziekwereld in fundamenteel veranderd. De opkomst van AI-bands zoals Velvet Sundown, de overdaad aan generatieve muziek en het opschudden van royaltysystemen zetten alles op zijn kop. Wat zijn de bedreigingen voor de muziekindustrie? En zijn er ook kansen?

Wie een paar jaar geleden AI nog afdeed als een grappig dingetje, is inmiddels flink wakker geschud. Het begon dit voorjaar met een plotseling opduikende band, Velvet Sundown. Binnen korte tijd waren er ruim een miljoen plays én discussie: wie zijn deze muzikanten eigenlijk?

Onder druk van media-aandacht en online speurwerk volgde de erkenning dat het project beeld, biografie en muziek met AI had gemaakt. Het verhaal raakte een zenuw: moeten luisteraars expliciet weten dat ze naar (gedeeltelijk) synthetische muziek luisteren? En wat betekent dit voor live-programmering, perswaarde en merkopbouw van artiesten? De affaire kreeg een staartje in de prijzenwereld: Velvet Sundown werd geweerd bij de Future Sound Awards, die ‘verantwoord AI-gebruik’ willen belonen. Daarmee rijst de vraag: wanneer is AI een artistieke methode en wanneer wordt het misleidend? Met de wetenschap van nu zouden we Velvet Sundown direct ontmaskeren als AI-gegenereerde muziek, maar een paar maanden geleden was er nog flink wat twijfel.

Bandcamp-hub

Aan de andere kant van het spectrum staat Unreal Rock Songs, een Bandcamp-hub die fungeert als creatief atelier. Hier verschijnen tientallen releases onder verschillende ‘artiest’-namen, van Violet Opal en Giant Stone tot Mirror Box en Heavy Queen. In de eigen profieltekst staat expliciet: ‘a blend of my creativity enhanced by the support of artificial intelligence.’ Het project brengt in hoog tempo (vrijwel wekelijks) materiaal uit, vaak in rock-subgenres (psychedelisch/prog, hardrock, metal).

Deze alias-strategie verandert het spel: niet één band die zich jaren opbouwt, maar meerdere identiteiten die als ‘skins’ over één productiestroom liggen. Dat is niet per se fraude, maar schuurt wél met aan­names over auteurschap, branding en curatie. Voor redacties en distributeurs is dan de vraag: wie is ‘de maker’ hier en hoe consistent is het project over tijd? Boekers grijpen natuurlijk sowieso mis, want een live­optreden zit er niet in.

Transparantie

Reacties van de muziekindustrie op de plotselinge toename van AI-muziek kon natuurlijk niet uitblijven. Ten eerste bij de streamingdiensten. Deezer labelt AI-gegenereerde content, geeft gebruikers context in de speler en sluit volledig AI-gegenereerde tracks uit van redactionele en algoritmische aanbevelingen. Het bedrijf stelt dat een groot deel van de streams op zulke 100% AI-tracks frauduleus is (want botfarms) en sluit die uit van uitbetaling.

Spotify voerde per april 2024 de drempel in van 1000 streams per track per 12 maanden, om micro-uitkeringen en manipulatie tegen te gaan. Het doel is een extra hobbel voor hobby-releases en ‘bulk’ op te werpen, zodat de royalty-pot wordt gericht op muziek die daadwerkelijk publiek bereikt. Het is nog onduidelijk of dit veel zoden aan de dijk zet.

YouTube vereist dat makers realistische, synthetisch bewerkte content expliciet labelen; kijkers krijgen een melding in de ­speler. Het gaat dus niet om elke special effect of animatie, maar om content die je gemakkelijk voor ‘echt’ kunt aanzien.

Het komt er kortom op neer dat vindbaarheid en te gelde maken van synthetische content strakker wordt gereguleerd. Dat moet de keten beschermen tegen ruis en fraude, en verhoogt de instapdrempel voor experimenten met AI.

Luisteraars voor de gek houden wordt ­trouwens steeds lastiger, omdat de verplichting om aan te geven dat iets met AI is gemaakt overal wordt ingevoerd. In Europa hebben we de AI Act die transparantie en labeling voor synthetische media expliciet verplicht stelt en stapsgewijs regelt hoe aanbieders moeten informeren en labelen. Voor audio en muziekvideo’s betekent dit dat je duidelijk moet maken wanneer iets kunstmatig gegenereerd of ‘betekenisvol gemanipuleerd’ is.

Fraude

Ook aan de kant van de streams vindt ­regulatie plaats. Een bekende case is de zaak tegen Michael Smith, die volgens de Amerikaanse justitie met AI-tracks en geautomatiseerde streams miljoenen aan royalties zou hebben weggesluisd. Het is een gevolg van de opzet van het royalty-systeem van streamingdiensten, dat kwetsbaar blijkt voor massaproductie en manipulatie. IFPI rapporteert overigens al jaren over deze click- en botfarms. Dit jaar zijn in onder meer Brazilië strafzaken gevoerd tegen aanbieders van nepstreams en ‘volgers’.

Streamingdiensten draaien steeds vaker fraudedetectie op verkeers- en afspeelpatronen. Verdachte plays tellen niet mee voor royalty’s en kunnen leiden tot takedowns of accountblokkades.

Om ruis te beperken voeren platforms minimumdrempels in (bijvoorbeeld een ondergrens aan streams per track, ­zoals die van Spotify) en ze scherpen regels aan ­tegen ‘functional audio’ en catalogus-spam. AI-gegenereerde muziek krijgt een label en wordt geregeld uitgesloten van redactionele of algoritmische aanbevelingen, waardoor het bereik afneemt. Uploads lopen bij voorkeur via erkende distributeurs, die bij misbruik catalogi kunnen blokkeren en ­inkomsten tegenhouden. Daarnaast werken platforms met labels en brancheorganisaties aan gedragscodes en delen ze signalen met autoriteiten.

Muziekrechten

Ook aan de bron speelt zich het een en ander af, rond de training van de AI-muziekgenerators. Aangezien wat eruit komt vaak op iets lijkt, moet de generator daar weet van hebben en er moet dus ooit bestaande muziek ingestopt zijn. Grote ­labels stellen dat Suno en Udio ‘op ongekende schaal’ op beschermde opnames zijn getraind want outputs lijken soms ­opvallend op specifieke muziek.

De muziekgeneratoren beweren op hun beurt dat training transformatief is, wat betekent dat de diensten geen ‘luisteraar’ zijn, en de input alleen gebruikt wordt om iets nieuws te maken. Bovendien zeggen ze geen kopieën op te slaan en zou het ­gebruik van bestaande muziek juridisch onder fair use vallen (in elk geval in de VS). Ook is er nog geen makkelijke, grootschalige manier om de rechten te regelen en af te ­rekenen. Dat er oplossingen mogelijk zijn laat de Zweedse auteursrechtenorganisatie STIM zien. Die lanceerde ’s werelds eerste collectieve AI-licentie (met tracking van model­invloed) en sloot de eerste deal met Songfox. Dit model zou de uitweg kunnen bieden voor de impasse waarin de meeste rechthebbenden en muziekgeneratoren zich momenteel in bevinden.

Het debat verschuift hiermee van ‘mag het’ naar ‘onder welke voorwaarden’. Collectieve licenties kunnen zorgen voor schaalbare toestemming en vergoeding. Juridisch is het nog volop in beweging, maar de contouren van een werkbaar stelsel ­tekenen zich af.

Fragiele balans

Onder de druk van AI balanceert de ­muziekindustrie op een smal koord. AI opent creatieve deuren en maakt het eenvoudiger om nieuw repertoire te produceren, waarvan ook de labels zelf profiteren, maar legt kwetsbaarheden bloot in royaltysystemen, auteursrechten en de relatie met publiek. Labels, platforms en rechtenorganisaties zoeken naar een nieuw evenwicht met transparantie, licenties en fraudebestrijding als belangrijkste pijlers. AI is hoe dan ook een blijvende factor en alles hangt ervan af hoe snel de industrie duidelijke spelregels weet te ontwikkelen.