Dwingt AI de muziekindustrie tot herziening van het auteursrecht?

In de muziekindustrie is de verdeling van rechten en inkomsten altijd een hot topic. Toch waren er niet eerder zoveel vragen als nu, die nog lang niet allemaal beantwoord kunnen worden. Dat komt doordat het gebruik van nieuwe technologie veel harder is toegenomen dan de vorming van juridische kaders daaromheen.

Het zal voor niemand een verrassing zijn dat vooral AI de gemoederen in de muziekindustrie op juridisch ­gebied bezighoudt. “AI speelt een groeiende rol in geschillen binnen de entertainmentindustrie,” weet Bindu De Knock (Crosslink Legal). “Door AI gegenereerde muziek is in principe niet auteursrechtelijk beschermd, omdat de menselijke creatieve keuzes ontbreken. Je voert alleen een prompt in, de machine bepaalt de uitkomst. Dat roept allerlei vragen op over auteurschap, bescherming en de eerlijkheid van claims.”

Menselijkheid aantonen

AI vormt volgens Gwen Klein Bluemink (Law Studio Bluem) een fundamentele uitdaging voor het auteursrecht. “In de EU en onder de Berner Conventie ontstaat auteursrecht van rechtswege, zolang een intellectuele schepping door een mens tot stand is ­gekomen, zonder registratie of formaliteiten. Maar hoe weten wij als maatschappij of een muziekwerk door een mens of door AI is gemaakt? Vooral omdat makers daar niet altijd transparant over zullen zijn en je ervan uit kunt gaan dat er gevallen zijn waarbij onterecht auteursrechten worden ­geclaimd. Het is denkbaar dat we richting een systeem gaan waarin makers moeten aantonen dat hun werk, mogelijk gedeeltelijk, een menselijke intellectuele schepping is. Dat zou neerkomen op een transparantie en/of een documentatieplicht en ­mogelijk zelfs een omkering van de bewijslast.”

Onvermijdelijke aanpassing

Volgens Klein Bluemink zou dit een radicale stap zijn, gezien de internationale verankering van het auteursrecht in de Berner Conventie, TRIPS en diverse EU-richtlijnen. “De vraag blijft: hoe bewijs je ‘menselijke schepping’? Dat vraagt om een uitwerking van creatieve keuzes, een uitdraai van iemands brein. Het objectiveren van die kennis is weer AI-gevoelig.”

Een andere ­gedachtegang is volgens Klein Bluemink om AI te erkennen als iets wat recht toekomt, maar het de status van naburig recht te geven. “Zo blijft er een scheiding tussen de menselijke intellectuele schepping, wat bekroond blijft worden door het auteursrecht. Hoe dit alles in de praktijk vorm krijgt, is onzeker. Maar dat het auteursrecht zich op mondiaal niveau zal moeten aanpassen, lijkt onvermijdelijk.”

AI-licenties

Syb Terpstra (Porterfield) wijst erop dat er al veel rechtszaken worden gevoerd rondom rechtenschendingen door AI in de entertainmentindustrie. “Bekend zijn de internationale rechtszaken tegen generatieve AI-muziekplatforms als Suno en Udio. Op de achtergrond wordt gesproken over mogelijke licentieafspraken tussen die platforms en rechthebbenden; mijn inschatting is dat die licenties er uiteindelijk ook gaan komen.”

Naast afspraken die juridisch worden bevochten ontstaan er ook initiatieven die makers van muziek laten meeprofiteren bij het gebruik van hun muziek door AI-platforms. Terpstra: “Zo heeft de Zweedse collectieve beheersorganisatie STIM ­onlangs aangekondigd collectieve AI-licenties te gaan verlenen. Daarbij ontvangen ‘echte’ makers die daarvoor hun goedkeuring hebben gegeven compensatie voor het gebruik van hun muziek in AI-context.”

De antwoorden op de vele vragen die het gebruik van AI in de muziekindustrie ­opwerpt, zijn nog lang niet allemaal voorhanden. Toch komt er beetje bij beetje meer duidelijkheid, zien ook Nederlandse juristen. Stefan Blonk van Blonk.NU: “We zien steeds meer voorbeelden in deal­making en contracting waar afspraken ten aanzien van hoe om te gaan met AI een rol spelen.”

Verharding en frustratie

Toch speelt er meer op juridisch gebied dan alleen kwesties rondom AI. De Knock: “Wat mij opvalt, is dat er maatschappelijk gezien een verharding merkbaar is, ook in juridische geschillen. Partijen schieten sneller in de verdediging, vergeten zich goed te informeren, en vinden soms dat alles maar moet kunnen en mogen, zoals het zonder licentie gebruiken van samples of syncs. Dat leidt tot conflicten die niet altijd onnodig zijn.”

Volgens De Knock escaleren conflicten in de entertainmentwereld vandaag de dag ook sneller dan voorheen. “De mentaliteit is veranderd: partijen zetten de zaak veel sneller op scherp, wat leidt tot meer procedures, hogere kosten en uiteindelijk vaak schikkingen waar partijen niet veel beter van worden. Die verharding komt mede doordat er weliswaar meer geld in de ­muziekindustrie omgaat, maar de verdeling door sommige partijen oneerlijker wordt gevonden. Exploitanten incasseren het grootste deel, terwijl makers steeds ­minder overhouden. Dat tast het ver­dienmodel van makers aan en voedt onder hen de frustratie.”

Veel discussie, weinig kennis

Groeiend onbegrip en frustraties van par­tijen zijn onder meer terug te zien in kwesties rondom naburige rechten. “De terugkerende discussie rondom SENA-inkomsten valt mij wel op,” zegt Blonk. “Daarbij wordt de vanzelfsprekendheid dat een label die kan claimen, door artiesten, of althans hun advocaten, steeds vaker ter discussie gesteld.” De Knock ziet ook veel onbegrip in discussies over met name masterrechten en de verdeling van naburige rechten. Veel geschillen komen ­volgens haar voort uit verkeerde interpretatie van techniek en juridische kaders. “Ik merk dat rechters en advocaten vaak onvoldoende technische kennis hebben om de vertaalslag goed te maken, terwijl dat cruciaal is. Dat ­gebrek aan kennis leidt tot rechts­onzekerheid en casuïstische uitspraken, terwijl eigenlijk een bredere herziening van wet- en regelgeving nodig is, bij voorkeur op Europees ­niveau.”